czwartek, 07 kwietnia 2005 00:00
Z dziejów gminy Dąbrowa Chełmińska.
Tereny gminy ze względu na przyjazne położenie dla osiedlenia ludności, o naturalnych warunkach obronnych (zakole Wisły, żyzne gleby, lasy) użytkowane były od niepamiętnych czasów. Świadczyć o tym mogą wykopaliska, począwszy od Gzina, Kamieńca, Słończa, Bolumina i Ostromecka.
Odkryto tu wiele śladów dawnych kultur z okresu neolitu i epoki brązu m.in. w Ostromecku cmentarzysko z okresu halsztackiego i cmentarzyska kultury łużyckiej (1500 - 400 lat p.n.e.): w Czarżu i Boluminku.
W ciągu pierwszych czterech stuleci naszej ery nastąpił wzrost wpływów rzymskich. W tym czasie szczególną rolę kulturotwórczą odgrywał szlak bursztynowy, którym “bałtyckie złoto” wędrowało do cesarstwa rzymskiego, a w odwrotną stronę sprowadzano biżuterię i przedmioty codziennego użytku. Handel tym surowcem odbywał się zarówno drogą morską na zachód, jak i drogą lądową na południe. Do rzadkich rarytasów z tego okresu należały kosztowne naczynia z brązu (Topolno, Gzin).
W Gzinie zachowały się najlepiej najstarsze ślady osadnictwa z przed 2,5 tyś. lat.
Do dnia dzisiejszego przetrwały wały obronne "Grodziska" oraz majdan, na którym były domostwa zamieszkiwane przez ówczesną ludność. Wały o obecnej wysokości do 11 m tworząc czworobok, były wzniesione na planie szachownicy.
Grodzisko w Gzine rozwinęło się w tym samym czasie co znany w całej Polsce Biskupin z tym, że grodzisko w Gzinie było większe. Żadne pisane dokumenty z czasów przed krzyżackich z terenów gminy nie zachowały się. Stanowisk kultury łużyckiej w okolicy Gzina znaleziono kilka.
Zbocza nad niziną nadwiślańską a wysoczyzną chełmińską kryją niejedną tajemnicę. Do ciekawszych należy wieś Pień, gdzie archeolodzy szukają śladów grodu, na którym później Krzyżacy zbudowali swoją warownię do kontroli spławu na Wiśle.
Najstarszym pisanym dokumentem, który zachował się do naszych czasów jest akt Konrada Mazowieckiego (z 5 sierpnia 1222 r.), w którym nadaje biskupowi pruskiemu Chrystianowi, rozległe posiadłości w ziemi chełmińskiej. Wymieniono w nim grodziska Gzin i Pień, oraz wsie: Ostromecko, Czarże i Bolumin.
Czasy krzyżackie.Odkryto tu wiele śladów dawnych kultur z okresu neolitu i epoki brązu m.in. w Ostromecku cmentarzysko z okresu halsztackiego i cmentarzyska kultury łużyckiej (1500 - 400 lat p.n.e.): w Czarżu i Boluminku.
W ciągu pierwszych czterech stuleci naszej ery nastąpił wzrost wpływów rzymskich. W tym czasie szczególną rolę kulturotwórczą odgrywał szlak bursztynowy, którym “bałtyckie złoto” wędrowało do cesarstwa rzymskiego, a w odwrotną stronę sprowadzano biżuterię i przedmioty codziennego użytku. Handel tym surowcem odbywał się zarówno drogą morską na zachód, jak i drogą lądową na południe. Do rzadkich rarytasów z tego okresu należały kosztowne naczynia z brązu (Topolno, Gzin).
W Gzinie zachowały się najlepiej najstarsze ślady osadnictwa z przed 2,5 tyś. lat.
Do dnia dzisiejszego przetrwały wały obronne "Grodziska" oraz majdan, na którym były domostwa zamieszkiwane przez ówczesną ludność. Wały o obecnej wysokości do 11 m tworząc czworobok, były wzniesione na planie szachownicy.
Grodzisko w Gzine rozwinęło się w tym samym czasie co znany w całej Polsce Biskupin z tym, że grodzisko w Gzinie było większe. Żadne pisane dokumenty z czasów przed krzyżackich z terenów gminy nie zachowały się. Stanowisk kultury łużyckiej w okolicy Gzina znaleziono kilka.
Zbocza nad niziną nadwiślańską a wysoczyzną chełmińską kryją niejedną tajemnicę. Do ciekawszych należy wieś Pień, gdzie archeolodzy szukają śladów grodu, na którym później Krzyżacy zbudowali swoją warownię do kontroli spławu na Wiśle.
Najstarszym pisanym dokumentem, który zachował się do naszych czasów jest akt Konrada Mazowieckiego (z 5 sierpnia 1222 r.), w którym nadaje biskupowi pruskiemu Chrystianowi, rozległe posiadłości w ziemi chełmińskiej. Wymieniono w nim grodziska Gzin i Pień, oraz wsie: Ostromecko, Czarże i Bolumin.
Po nieudanej misji biskupa Chrystiana i jego śmierci ziemię chełmińska, a w tym tereny obecnej gminy Dąbrowa Chełmińska, zajmuje zakon krzyżacki. Następuje intensywna kolonizacja i rozpowszechnienie osadniczego prawa chełmińskiego, które wprowadziło m.in. system czynszowy i trójpolówkę.
Krzyżacy nie budują tu żadnego zamku. Sprowadzają rycerzy, którym w zamian za służbę w czasie wypraw wojennych - za niewielką opłatę - przydzielają poszczególne wsie wraz z mieszkańcami. Dokumenty podają, że tzw. „domy pańskie”, w których mieszkali dzierżawcy krzyżaccy były w następujących wsiach: Ostromecko, Czarże, Gzin, Bolumin.- jako większe wsie,, oraz: Wałdowo, Reptowo, Łoktowo, Izbice, Dąbrowa (Kindorf) i Rafa, jako małe osady. Prawdopodobnie wieś Dąbrowa należała kiedyś do właścicieli Bolumina.
W czasach krzyżackich w Pieniu było prokomturostwo, które pełniło na okolicznym terenie rolę wójtostwa i zbierało m.i. podatki. Prokomturowie w Pieniu podlegali do komturstwa unisławskiego, a później toruńskiego.
Rycerstwo gminy brało udział w bitwie pod Grunwaldem po stronie krzyżackiej.
Z tego czasu znany jest - opisany m.in. przez Jana Długosza w „Kronice” - słynny Staszko z Bolumina
Podobno był zaufanym króla Władysława Jagiełły i równocześnie guwernerem Wielkiego Mistrza krzyżackiego - Ulryka von Jungingena.
Został przez króla wysoko uhonorowany, pełnił wiele funkcji z jego polecenia i został obdarzony ziemią.
Czasy pokrzyżackie Krzyżacy nie budują tu żadnego zamku. Sprowadzają rycerzy, którym w zamian za służbę w czasie wypraw wojennych - za niewielką opłatę - przydzielają poszczególne wsie wraz z mieszkańcami. Dokumenty podają, że tzw. „domy pańskie”, w których mieszkali dzierżawcy krzyżaccy były w następujących wsiach: Ostromecko, Czarże, Gzin, Bolumin.- jako większe wsie,, oraz: Wałdowo, Reptowo, Łoktowo, Izbice, Dąbrowa (Kindorf) i Rafa, jako małe osady. Prawdopodobnie wieś Dąbrowa należała kiedyś do właścicieli Bolumina.
W czasach krzyżackich w Pieniu było prokomturostwo, które pełniło na okolicznym terenie rolę wójtostwa i zbierało m.i. podatki. Prokomturowie w Pieniu podlegali do komturstwa unisławskiego, a później toruńskiego.
Rycerstwo gminy brało udział w bitwie pod Grunwaldem po stronie krzyżackiej.
Z tego czasu znany jest - opisany m.in. przez Jana Długosza w „Kronice” - słynny Staszko z Bolumina
Podobno był zaufanym króla Władysława Jagiełły i równocześnie guwernerem Wielkiego Mistrza krzyżackiego - Ulryka von Jungingena.
Został przez króla wysoko uhonorowany, pełnił wiele funkcji z jego polecenia i został obdarzony ziemią.
Po wojnie głodowej (trzynastoletniej) w latach 1454-1466 i II pokoju toruńskim ziemia chełmińska wróciła do Rzeczypospolitej. W okolicach Czarża wsie otrzymują bogaci mieszczanie toruńscy za zasługi dla Polski.
Wieś Gzin staje się do końca XVI w. wsią biskupią. W Ostromecku rządzi szlachecka rodzina herbu Pomian, która od nazwy wsi przyjmuje nazwisko Ostromeckich.
Podobnie jest w innych wsiach: w Boluminie – przyjęli nazwisko Bolumińscy, w Izbicach – Izbińscy, w Reptowie – Reptowscy, w Wałdowie – Wałdowscy, w Łoktowie – Łoktowscy.
W XVII w. następują duże zmiany. Kilka wsi staje się, aż do pierwszego rozbioru własnością klasztoru benedyktynek z Chełmna.
Do benedyktynek należały m.in. wsie: Janowo, Czemlewo, Wałdowo, Jarzębiniec, część Czarża.
Pierwsze wzmianki o Dąbrowie pochodzą z 1285 r.
Król Polski Aleksander Jagiellończyk nadał w 1505 r. miejscowość Dąbrowa biskupowi chełmińskiemu.
Do czasów rozbiorowych obecna wieś gminna Dąbrowa Chełmińska, należała do biskupstwa starogrodzkiego i była bezpośrednio zarządzana przez folwark w Unisławiu.
Z uwagi na centralne położenie (w połowie drogi między Bydgoszczą i Chełmnem), na przełomie XX w. Dąbrowa stała się siedzibą administracyjną, a praw siedziby gminy nabrała w pełni dopiero w 1927 r.
Olędrzy.Wieś Gzin staje się do końca XVI w. wsią biskupią. W Ostromecku rządzi szlachecka rodzina herbu Pomian, która od nazwy wsi przyjmuje nazwisko Ostromeckich.
Podobnie jest w innych wsiach: w Boluminie – przyjęli nazwisko Bolumińscy, w Izbicach – Izbińscy, w Reptowie – Reptowscy, w Wałdowie – Wałdowscy, w Łoktowie – Łoktowscy.
W XVII w. następują duże zmiany. Kilka wsi staje się, aż do pierwszego rozbioru własnością klasztoru benedyktynek z Chełmna.
Do benedyktynek należały m.in. wsie: Janowo, Czemlewo, Wałdowo, Jarzębiniec, część Czarża.
Pierwsze wzmianki o Dąbrowie pochodzą z 1285 r.
Król Polski Aleksander Jagiellończyk nadał w 1505 r. miejscowość Dąbrowa biskupowi chełmińskiemu.
Do czasów rozbiorowych obecna wieś gminna Dąbrowa Chełmińska, należała do biskupstwa starogrodzkiego i była bezpośrednio zarządzana przez folwark w Unisławiu.
Z uwagi na centralne położenie (w połowie drogi między Bydgoszczą i Chełmnem), na przełomie XX w. Dąbrowa stała się siedzibą administracyjną, a praw siedziby gminy nabrała w pełni dopiero w 1927 r.
W wyniku wojen szwedzkich oraz po wielkich powodziach, które w poł. XVI w. zniszczyły i spustoszyły osadnictwo w dolinie Wisły, zaczęto sprowadzać prześladowanych w Niderlandach kolonistów olenderkich - mennonitów. Byli oni bardzo pracowici, dobrze zorganizowani i posiadali wielowiekowe doświadczenie w gospodarowaniu na obszarach podmokłych, więc chętnie udzielano im schronienia w Polsce. Zapoczątkowany przez Holendrów typ "olenderski" polegał na umowach emfiteutycznych – wolni chłopi czynszowi na 40 letnich dzierżawach - zwolnieni ze służby wojskowej z obowiązkiem nabywcy, do dokonywania inwestycji gospodarstw wiejskich i przeciwpowodziowych.
W tej formie na nowo zasiedlone zostały niziny koło Czarża w 1638 r. - Słończ w 1667r. - Borki i Dębowiec w 1700 r. - Kępa Ostromecka w 1714 r.
Włości gzińskie. W tej formie na nowo zasiedlone zostały niziny koło Czarża w 1638 r. - Słończ w 1667r. - Borki i Dębowiec w 1700 r. - Kępa Ostromecka w 1714 r.
Wieś Gzin pod koniec panowania krzyżackiego należała do biskupa w Starogrodzie. Za czasów polskich - gdzieś do końca XVI w. jest dobrem stołowym biskupów (osobistym dobrem biskupa).
Od początku XVII w. Gzin jest własnością możnego rodu Działyńskich (1602-1723), Zamoyskich (1723-1739), Czapskich (1739-1789) i związanych z nimi Nieborowskich, Potockich, Małachowskich.
W okresie rozbiorowym właścicielami dóbr gzińskich byli: Grąbczewski, Tworowski, baron von Schleinitz, Hindenburg, Schmechol, Wedele, Poeppel, Ortman, a po pierwszej wojnie od roku 1923 r. Franciszek Paczkowski. W Gzinie były dwa piękne pałace. Pierwszy zbudowany w 1602 r. przez Działyńskich, a drugi w 1742 r. przez Jana Ansgarego Czapskiego (obok na rycinie). Żaden nie dotrwał do naszych czasów.
Do Gzina należały wsie: Borki, Dębowiec, Nowawieś Szlachecka, Stoffriede, Rafa, Słończ, Jarzębiniec, część Czarża i Łoktowo. Ostatnim właścicielem Gzina był Paczkowski, który w 1928 roku rozparcelował majątek. Obecna wieś Gzin składa się z dwóch dawnych: Gzina i Łoktowa.
Ostromecko. Od początku XVII w. Gzin jest własnością możnego rodu Działyńskich (1602-1723), Zamoyskich (1723-1739), Czapskich (1739-1789) i związanych z nimi Nieborowskich, Potockich, Małachowskich.
W okresie rozbiorowym właścicielami dóbr gzińskich byli: Grąbczewski, Tworowski, baron von Schleinitz, Hindenburg, Schmechol, Wedele, Poeppel, Ortman, a po pierwszej wojnie od roku 1923 r. Franciszek Paczkowski. W Gzinie były dwa piękne pałace. Pierwszy zbudowany w 1602 r. przez Działyńskich, a drugi w 1742 r. przez Jana Ansgarego Czapskiego (obok na rycinie). Żaden nie dotrwał do naszych czasów.
Do Gzina należały wsie: Borki, Dębowiec, Nowawieś Szlachecka, Stoffriede, Rafa, Słończ, Jarzębiniec, część Czarża i Łoktowo. Ostatnim właścicielem Gzina był Paczkowski, który w 1928 roku rozparcelował majątek. Obecna wieś Gzin składa się z dwóch dawnych: Gzina i Łoktowa.
Ród Ostromeckich był właścicielem wsi Ostromecko do końca XVI w. Na początku XVII w. połączyli się z Dornowskimi, którzy gospodarzyli do około 1714 r. Drogą koligacji rodzinnych własność ostromecką przejęli Mostowscy.25 sierpnia 1750 r. Ostromecko otrzymało od króla Augusta III prawa miejskie, które jednak nie zostały wprowadzone w życie. Po pierwszym rozbiorze władze pruskie konfiskują majątek i przez krótki czas mamy trzech nowych właścicieli. Od 1804 r. Ostromecko nabywa drogą kupna mieszczańska rodzina grudziądzka – Schöenborn.
W 1874 r. Ostromecko obejmują drogą koligacji Alvenslebenowie, którzy są właścicielami aż do ostatniej wojny.
Tutaj artykuły Jerzego Świetlika o rodzie Alvenslebenów
Pozostałością po czasach świetności jest tu zespół pałacowy składający się z : pałacu "Starego" (w stylu saskiego rokoko), wzniesionego przez wojewodę pomorskiego Pawła Michała Mostowskiego około 1730 roku i pałacu "Nowego" ufundowanego przez Schoenborna w 1849 r. W 1891 r. hrabia Alvensleben dobudowuje skrzydło przy "Nowym" pałacu t.z.w. kostium francuski. Później w latach 1905-1912 dobudowano salę balową i tarasy od strony parku. Kostium francuski przeznaczony był dla gości hrabiostwa, m.i. Radziwiłłów i bogatych mieszczan łódzkich, którzy przebywali tu całymi miesiącami na polowaniach. W skład zespołu wchodzi też obszerne założenie parkowe obejmujące częściowo skraj pradoliny Wisły.
Więcej o Zespole Pałacowo-Parkowym w Ostromecku
Po 1945 r. utworzono w pałacu zakład dla dzieci głuchych , a później uruchomiono na krótko szkołę plastyczną. Od 1985 r. właścicielem zespołu pałacowo-parkowego jest Urząd Miejski w Bydgoszczy i Filharmonia Pomorska. Przez tutejsze ziemie w przeszłości przemaszerowały wojska Zakonu Krzyżackiego, najeźdźcy szwedzcy, powstańcy polscy, armia napoleońska, odziały pruskie, brygady hitlerowskie i żołnierze radzieccy.
W gminie znajdują się obecnie trzy silne ośrodki administracyjno – kulturowo - oświatowe: Czarże, Ostromecko i Dąbrowa Chełmińskia, w której zintegrowano administrację gminy.
W Strzyżawie przebiega granica miedzy gminą i Bydgoszczą. Wyznacza ją rzeka Wisła. W przeszłości istniała tu dogodna przeprawa (przeprawiały się tu m.in. wojska napoleońskie).
W 1891 r. zbudowano w tym miejscu pierwszy most - zastępując przeprawę promową - i należał on wtedy do najdłuższych w Polsce (miał 1400 m).
Na początku II Wojny Światowej Niemcy zbombardowali most, później w czasie okupacji odbudowali go.
Gdy pod koniec wojny zbliżał się front wschodni, Niemcy ponownie wysadzają w powietrze dwa przęsła mostu.
W 1957 r. most przez Wisłę odbudowano. Od strony Strzyżawy usypano wał ziemny, skracając długość przeprawy do 1000 m.
| « poprzednia | następna » |
|---|
